İhsan: Ahlakın Zirvesi, İbadetin Özü ve Varlığa Bakış

Yazar: KÜRŞAD BERKKAN

Özet: Bu makale, İslam'ın en temel kavramlarından biri olan ihsanı, onun Cibrîl Hadisi'ndeki "din" tarifi içindeki konumundan hareketle çok boyutlu olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, ihsanın lügat ve terim anlamını, Kur'an'daki kullanımını ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sünnetindeki tezahürlerini analiz ederek başlayacaktır. Ardından, ihsanın ahlak (ahlâk), ibadet (ubûdiyet) ve tasavvuf (irfan) boyutları ayrıntılı olarak ele alınacak; kavramın günlük hayattaki pratik karşılıkları ve sosyal ilişkileri dönüştürücü gücü irdelenecektir. Makale, ihsanın sadece "iyilik yapmak"tan öte, bir "varoluş hali" ve "ilahî güzelliğe (Hüsün) yönelmiş bilinç" olduğu tezini savunacaktır.

Anahtar Kelimeler: İhsan, Cibrîl Hadisi, ihsân ahlâkı, itkân, ihsân-ı ilâhî, ubûdiyet, muhâsabe, müşâhede, tasavvuf, estetik.

Giriş

1. Kur'an ve Sünnette İhsan Kavramı

Kur'an'da: İhsan, hem Allah'ın kullarına yönelik fiili (ihsân-ı ilâhî) hem de kulların Allah'a ve yaratılmışlara yönelik tutumunu ifade eder. "Muhakkak ki Allah, adaleti, ihsanı... emreder" (Nahl, 16:90) ayeti, onu adaletin ötesinde bir mertebe olarak konumlandırır. "Allah, ihsan edenleri (muhsinleri) sever" (Bakara, 2:195) ifadesi ise ilâhî sevginin anahtarıdır. İhsan, ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yolda kalmışa gösterilmesi emredilen bir tutumdur.Sünnette: Hz. Peygamber (s.a.v.), "Allah her şeyde ihsanı (güzelliği, en iyi şekilde yapmayı) farz kılmıştır. Öldürdüğünüzde öldürmeyi güzel yapın, kestiğinizde kesmeyi güzel yapın" (Müslim) buyurarak, ihsanın evrenselliğini ve hayatın tüm alanlarına sirayet etmesi gerektiğini vurgular. O'nun şahsında, "güzel ahlak" (hulukun azîm) olarak tecessüm etmiştir.2. İhsanın Üç Temel Boyutu

Ahlak Boyutu (İhsan Ahlâkı): İhsan, adaletin ötesine geçen bir erdemdir. Adalet, hakkı vermek ve almak iken; ihsan, hakkın üzerinde, lütuf ve cömertlikle davranmaktır. Düşmanı affetmek, muhtaç olana sadece ihtiyacını değil, gönlünü de vermek, işi en mükemmel şekilde (itkân) yapmak bu boyuta girer. Bu, toplumsal hayatı sırf hukuk kurallarıyla değil, güven, merhamet ve fedakârlıkla ören bir tutumdur.İbadet ve Kulluk Boyutu (Ubûdiyette İhsan): Cibrîl Hadisi'ndeki tarif bu boyutu merkeze alır. Bu, "murakabe" (Allah'ın her an gözetimi altında olduğunu bilme) ve "muhâsabe" (kendi nefsini hesaba çekme) halidir. İbadetlerde şekilsel doğruluğun (sıhhat) ötesinde, huşû, ihlas ve güzellik arayışıdır. Namazı bir ritüel olarak değil, bir "miraç" ve "müşâhede" (gözlem/şuhûd) anı olarak eda etme çabasıdır.Tasavvufî ve Varoluşsal Boyut (İrfan Olarak İhsan): Tasavvufta ihsan, "hakikate yönelmiş bir yaşama sanatı" halini alır. Sürekli bir farkındalık (yakaza) hali, nefsin terbiyesi (tezkiye) ve nihayetinde "zikrin devamlılığı" ile Allah'ı her an hatırda tutma gayretidir. Bu boyutta ihsan, bir "hâl"den "makam"a yükselir; kişinin tüm varlığıyla Hâlik'ın güzelliğine (Cemâl) ayna olma çabasıdır. Estetik (hüsn), artık sadece ahlaki bir kategori değil, metafizik bir nitelik olarak tecrübe edilir.3. Pratik Hayatta İhsanın Tezahürleri

İhsan, soyut bir idealler bütünü değil, somut hayata dair bir talimattır:

Modern hayatın hızı, rekabetçi mantığı ve araçsal akıl anlayışı, ihsan gibi niteliksel ve deruni kavramların anlam alanını daraltmıştır. İhsan, çoğu zaman sıradan bir "yardımseverlik" veya "hayırseverlik" faaliyetine indirgenmiştir. Oysa ihsan, bir faaliyetten ziyade bir niyet, kalp hali ve süreklilik meselesidir.

Günümüz Müslüman toplumlarının en acil ihtiyaçlarından biri, ihsan kavramını yeniden keşfetmek ve onu:

Tüketim kültürüne karşı bir "itkân" (özene bezene üretme) ahlakı olarak,Bireyciliğe karşı bir "merhamet ve cömertlik" toplumsallığı olarak,Şekilcilik ve gösterişe karşı bir "ihlas ve huşû" derinliği olarak,Çevre krizine karşı bir "yaratılmışlara saygı" bilinci olarak hayata geçirmektir.GENEL DEĞERLENDİRME

İhsan, İslam'ın ruhunu ve estetiğini temsil eden anahtar bir kavramdır. O, dini, sadece bir kurallar ve inançlar sistemi olmaktan çıkarıp, bir "güzel yaşama sanatına" dönüştürür. Cibrîl Hadisi'nde dinin kemali olarak tanımlanması boşuna değildir.

Sonuç olarak, ihsan kavramının yeniden canlandırılması, İslam'ın çağdaş dünyaya sunabileceği en değerli katkılardan biridir. Bu, hem Müslüman fertlerin manevi hayatları için bir diriliş, hem de küresel ölçekte insanlığın içine düştüğü anlamsızlık, yabancılaşma ve çatışma ortamına karşı sunulabilecek güçlü bir alternatif varoluş önerisidir. İhsan, nihayetinde, varlığın her zerresinde tecelli eden ilâhî güzelliğe (Hüsün) karşılık verme, onu görür ve bilir olma çabasının adıdır.

KAYNAKLAR

el-Gazâlî, Ebû Hâmid. (2005). İhyâü Ulûmi’d-Dîn. İstanbul: Çelik Yayınevi. (Özellikle "İhsan" ve "Murakabe" ile ilgili bölümler).Kuşeyrî, Abdülkerîm. (2017). Kuşeyrî Risâlesi. İstanbul: Litera Yayıncılık. (Çev. Süleyman Uludağ). (Tasavvufî makamlar içinde "İhsan").Câmî, Abdurrahmân. (2015). Nefehâtü'l-Üns. İstanbul: İnsan Yayınları. (Evliya menkıbelerinde ihsan örnekleri).Karaman, H. (2013). İslam'ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: İz Yayıncılık. (Güncel hayatta ihsan bahisleri).Çağrıcı, M. (2009). "İhsan". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 21, ss. 544-548.Sarmış, İ. (2019). Hz. Muhammed'in Örnek Ahlakı. İstanbul: Düşün Yayıncılık.Ünal, İ. H. (2020). "Cibril Hadisi Bağlamında İslam, İman ve İhsan İlişkisi". Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Cilt 20, Sayı 2, ss. 123-145.KÜRŞAD BERKKAN