Cihat: Kavramsal Çerçeve, Tarihsel Tecrübe ve Modern Algıdaki Dönüşümler

Yazar: KÜRŞAD BERKKAN

Özet: Bu makale, İslami literatürün en merkezi ve aynı zamanda en çok tartışılan kavramlarından biri olan cihat üzerine kapsamlı bir analiz sunmayı amaçlamaktadır. Çalışma, kavramın lügat köklerinden ve Kur'an-Sünnet'teki terminolojik kullanımından başlayarak, İslam hukuku (fıkıh) geleneği içinde nasıl kurumsal bir hükümler bütününe dönüştüğünü inceleyecektir. Tarihsel süreçteki uygulama çeşitliliği, tasavvufî yorumlar ve nihayet modern dönemde yaşanan radikal anlam daralmaları ile siyasi araçsallaştırılma süreçleri ele alınacaktır. Makale, cihat kavramının, "kutsal savaş" gibi indirgemeci tanımlamalarla anlaşılamayacak kadar kompleks ve çok katmanlı bir olgu olduğu tezini savunacaktır.

Anahtar Kelimeler: Cihat, İslam hukuku (fıkıh), savaş ahkâmı, içtihad, tasavvuf, nefs mücadelesi, modernizm, siyasal İslam, terör.

Giriş

1. Lügat Kökleri ve Kur'an-Sünnet'teki Anlam Yelpazesi

Kavramın kök anlamı "çaba"dır. Kur'an-ı Kerîm'de, bu geniş anlam yelpazesini görmek mümkündür:

Nefsî/Manevî Cihat: "Bizi doğru yola ilet... bize katından bir velî (koruyucu) gönder ve bize katından bir yardımcı gönder" (Nisa, 4/75) şeklindeki dua ve sabır da bir cihat olarak nitelendirilir.Mal ile Cihat: Allah yolunda infak etmek (Tevbe, 9/41).Söz/Dil ile Cihat: Hakikati anlatmak, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak (emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker) (Furkan, 25/52).Fiilî/Silahlı Cihat (Kıtâl): Zulme uğrayanları savunmak, dini özgürlüğü korumak veya saldırıyı defetmek amacıyla (Bakara, 2:190) savaşa izin veren ayetlerde kullanılır.Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hadislerinde de bu kapsam genişliği korunmuş; "Mücahid, Allah yolunda cihat edendir. Muhacir de Allah'ın yasakladığı şeyleri terk edendir" (Buhârî) ifadesiyle, cihattan daha üstün bir fiil olarak "hacret" (kötülükleri terk) işaret edilmiştir.

2. Fıkıh Geleneğinde Kurumsallaşma: Ahkâmü'l-Cihâd

Meşru Sebep (İllet): Cihat, salt yayılmacılık (istila) için değil; def‘-i saldırı (def‘), dini özgürlüğü temin, mazluma yardım ve fitnenin ortadan kaldırılması gibi meşru sebeplerle mübahtır.Yetki (Ulü'l-Emr): Toplu bir silahlı cihat eylemi, İslam devletinin meşru lideri (halife/imam) veya onun yetkilendirdiği komutanın izni ve organizasyonu ile yürütülür. Fertlerin kendi inisiyatifleriyle başlatması (ta‘nîd) caiz görülmemiştir.Hedef Ayrımı (Muharip-Gayr-i Muharip): Savaşan askerlerle (muharip), sivil kadınlar, çocuklar, yaşlılar, din adamları ve tarımla uğraşanlar (gayr-i muharip) arasında kesin bir ayrım yapılması esastır. Ağaçların yakılması, hayvanların öldürülmesi yasaklanmıştır.Davet Önceliği: Savaş öncesinde karşı tarafa İslam'a davet veya en azından barış teklifi (davet) sunulması gerekliliği.Bu hükümler, cihatı bir "vahşet" veya "sınırsız şiddet" eylemi olmaktan çıkarıp, ilkeli ve hukukî bir çerçeveye oturtmayı amaçlamıştır.3. Tasavvufta İçselleştirme: Nefs ile Cihad

Tasavvuf geleneği, cihadın en üstün mertebesinin "nefs-i emmâre" ile mücadele olduğunu vurgulamıştır. "Büyük cihat" olarak adlandırılan bu mücadele, kişinin bencil arzularını, hırsını, öfkesini ve kötü huylarını terbiye etme sürecidir. Bu yoruma göre, dış düşmana karşı verilen savaş ("küçük cihat"), ancak bu içsel arınma ve disiplin ile sahih bir niyete ve etik zemine kavuşabilir.

4. Modern Dönemde Algısal Kırılma ve Siyasallaşma

19. yüzyıl sonrasında, Batı sömürgeciliği karşısında Müslüman dünyanın yaşadığı askeri ve siyasi yenilgiler, cihat kavramında radikal bir dönüşümü tetiklemiştir:

Cihat kavramı, İslam düşünce ve eylem tarihi boyunca sürekli bir gerilim ve yorum alanı olagelmiştir. Bir taraftan, ilkeli ve insani bir savaş hukukunun erken dönemde tesis edilmesine öncülük eden bir doktrin; diğer taraftan, en vahşi şiddet eylemlerini haklı çıkarmak için araçsallaştırılan bir söylemdir. Bu ikili görünüm, kavramın kendisinden ziyade, onu tarihsel ve siyasi bağlamından koparak yorumlayan zihniyetlerle ilgilidir.

Günümüzde, cihat üzerine yapılacak her ciddi analiz, şu üç katmanı birbirinden ayırt etmek durumundadır:

Dinî-Tarihsel Temel: Kur'an, Sünnet ve klasik fıkıh mirasındaki ilkeler, kısıtlamalar ve ahlaki çerçeve.Tarihsel Tecrübe: Müslüman toplumların farklı zaman ve coğrafyalarda bu ilkeleri nasıl uyguladığı veya sapmalar gösterdiği.Modern Siyasi İdeoloji: Çağdaş siyasi koşullar, travmalar ve çatışmalar tarafından şekillendirilmiş, çoğu zaman birinci ve ikinci katmanla bağı kopmuş olan radikal söylemler.Bu ayrım yapılmadığı sürece, ne cihat kavramının İslam geleneğindeki yerli yerine oturtulması, ne de onun istismar edilmesiyle mücadele etmek mümkün olacaktır. Müslüman entelektüellerin önündeki en büyük görevlerden biri, bu kavramı, hem terör söylemlerinin elinden kurtarmak, hem de onu pasifist bir özümsemeye tabi tutmadan, aslî anlam ve amaçlarına uygun, çağdaş bir etik ve hukukî dil ile yeniden ifade etmektir.

KAYNAKLAR