Kur'an Kıssaları (Kısas): Anlatının İnşa Ettiği Hakikat

Yazar: KÜRŞAD BERKKAN

Özet: Bu makale, Kur'an-ı Kerîm'de geniş bir yer tutan kıssaların (kısas) mahiyetini, işlevlerini ve İslam düşünce tarihindeki yorumlarını çok boyutlu bir şekilde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, "kıssa" kavramının lügat ve terim anlamlarından yola çıkarak, Kur'an'daki kıssaların tematik tasnifini (peygamber, geçmiş toplum, vak'a kıssaları) yapacaktır. Kıssaların tarihsel-gerçekçi, sembolik-te’vilî ve edebî-psikolojik okuma biçimleri karşılaştırılacak; tefsir geleneğindeki "İsrailiyyât" meselesi ve modern dönemdeki tarihsel-eleştirel yaklaşımlar ele alınacaktır. Makale, kıssaların sadece geçmişe dair bilgi aktarmak değil, aynı zamanda evrensel ahlaki hakikatleri inşa eden, muhatapta psikolojik ve kimliksel bir dönüşümü hedefleyen "nazil olduğu dönemde canlı bir hitap" olduğu tezini savunacaktır.

Anahtar Kelimeler: Kıssa, kısasü'l-Kur'ân, esâtîr, İsrailiyyât, tefsir, te’vil, semiyotik, tarihsellik, psikoloji, anlatı (narration).

Giriş

1. Kur'an'da Kıssa Türleri ve Tematik Amaçlar

Kur'an kıssalarını konularına göre şöyle tasnif etmek mümkündür:

Peygamber Kıssaları: Hz. Âdem'den Hz. Muhammed'e (s.a.v.) kadar peygamberlerin tevhid mücadelesi, toplumlarıyla ilişkileri ve mucizeleri (örneğin, Hz. Musa, Hz. İbrahim, Hz. Yusuf kıssaları). Bu kıssalarda tebliğ metodları, sabır, tevekkül ve ilâhî yardım temaları öne çıkar.Geçmiş Toplum/Kavim Kıssaları: Âd, Semûd, Medyen, Lût kavmi gibi, peygamberlerini yalanlayıp helak edilen toplulukların hikâyeleri. Burada azap, toplumsal çöküşün ahlaki sebepleri, kibir ve şirk vurgulanır.Vak'a/Olay Kıssaları: Belirli bir tarihsel kesitten alınmış, peygamberlik iddiasında bulunmayan kişileri de içeren olaylar (Ashab-ı Kehf, Zülkarneyn, Hz. Meryem, Talut-Câlût). Bu kıssalarda imanın sınavı, adalet, bilgelik ve ilâhî hikmet öne çıkar.Tüm bu kıssaların ortak amacı; muhatapta tevhidi pekiştirmek, peygambere ve müminlere teselli ve destek vermek, inkârcıları uyarmak ve evrensel ahlaki dersler (ibret) çıkarmaktır.2. Klasik Tefsir Geleneğinde Kıssalar: İsrailiyyât Problemi

Klasik müfessirler, kıssaların "mübhem" (kapalı) yanlarını açıklama ihtiyacı duymuş, bunun için bazen Ehl-i Kitap bilgilerine (İsrailiyyât) başvurmuşlardır. İsrailiyyât, İslami kaynaklara girmiş Yahudi-Hristiyan kültürüne ait rivayetlerdir. Bu rivayetler:

Tarihsel-Gerçekçi Okuma: Kıssaların, kelimesi kelimesine tarihsel olarak vuku bulmuş olayların tasviri olduğunu kabul eder. Çoğu geleneksel tefsir bu çizgidedir.Sembolik-Te’vilî Okuma (Özellikle Tasavvufî ve Bazı Modern Yorumlar): Kıssaların zahiri (görünen) anlamının ardında, insan nefsinin hallerine, ruhun yolculuğuna veya sosyal süreçlere işaret eden batıni (içsel) anlamlar (işârât) arar. Örneğin, Hz. Yusuf'un kıssası nefsin arzularıyla sınavı, Firavun ise kibirli nefsin timsali olarak yorumlanabilir.Edebî-Psikolojik ve Anlatısal (Narratolojik) Okuma: Kıssaları, edebî bir sanat eseri olarak ele alır. Olay örgüsü, karakter inşası, diyaloglar, tekrarlar ve muhatapta uyandırmak istediği duygusal ve psikolojik tepkiler (korku, umut, özdeşleşme) üzerinden analiz eder. Bu yaklaşım, kıssanın "hakikat"ini, tarihsel olgudan ziyade, inşa ettiği anlam ve etki düzleminde arar.4. Modern ve Eleştirel Yaklaşımların Getirdiği Tartışmalar

19. yüzyıldan itibaren Batılı ve bazı Müslüman oryantalistler, Kur'an kıssalarını, Tevrat ve İncil'deki benzer anlatıların türevi (şifahî kültür aktarımı) veya mitolojik unsurlar olarak görmeye başlamıştır. Bu tarihsel-eleştirel yaklaşım, kıssaların vahiy ürünü ve tarihsel gerçekliği olduğunu kabul eden geleneksel anlayışla kökten bir çatışma içindedir. Buna karşılık, M. Reşîd Rızâ, Fazlurrahman, M. Âbid Câbiri gibi modern Müslüman düşünürler, kıssaların mesajını ve işlevini öne çıkararak, onların tarihsel-filolojik kökenleri tartışmasına girmeden, güncel çağrısını (hidayet) vurgulamaya çalışmışlardır.

GENEL DEĞERLENDİRME

Kur'an kıssaları, "geçmişin hikâyeleri" (esâtîrü'l-evvelîn) olarak küçümsenemeyecek kadar derin bir pedagojik, psikolojik ve teolojik aygıttır. Onlar, insan zihninin soyut ilkelerden çok, somut hikâyeler ve karakterler üzerinden daha iyi öğrendiği gerçeğinden hareketle, hakikati bir "dünya" içinde sunar. Hz. Yusuf'un iffetini, Hz. Musa'nın mücadelesini, Ashab-ı Kehf'in inancını anlatırken, aslında muhatapta bu değerlerin kök salmasını ve onlarla özdeşleşmesini sağlar.

Kur'an kıssaları, bu iki uç arasında, "tarihsel bir çekirdeğe" sahip olmakla birlikte, asıl işlevini her zaman "şimdi ve burada" gerçekleştiren canlı meseller (emsâl) gibidir. Onlardan alınacak asıl "ibret", tarihsel detayların doğruluğundan ziyade, insanın Allah, toplum ve kendi nefsiyle olan ilişkisine dair sunduğu evrensel ve değişmez hakikatlerdir. Bu nedenle, kıssaların tefsiri ve anlaşılması, sadece filolojik veya tarihsel bir çaba değil, aynı zamanda ahlaki ve varoluşsal bir muhasebe sürecidir.

KAYNAKLAR

İzutsu, T. (2014). Kur'an'da Allah ve İnsan. İstanbul: Küre Yayınları. (Anlatı ve Semantik analiz).Cündioğlu, D. (1997). Kur'an Kıssaları Üzerine. İstanbul: Kitabevi Yayınları.Mir, M. (1986). "The Qur'anic Story of Joseph: Plot, Themes, and Characters". The Muslim World, Cilt 76, Sayı 1, ss. 1-15.Öztürk, M. (2012). Kur'an'ın Ötekileştirme ve Düşmanlaştırmaya Kapalı Ontolojisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları. (Kıssalar ve Öteki tasviri).Waldman, M. R. (1986). "New Approaches to 'Biblical' Materials in the Qur'an". The Muslim World, Cilt 75, ss. 1-16.Şimşek, M. S. (1993). Kur'an Kıssalarına Giriş. İstanbul: Yenda Yayınları.Ateş, S. (1974). Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat. (İlgili kıssa tefsirleri).KÜRŞAD BERKKAN