'Cinci Hocalar' ve Türbeler: Hüddam İnancının Sosyo-Ekonomik Arenası

Yazar: KÜRŞAD BERKKAN

Özet: Bu makale, İslam toplumlarında cin ve hüddam inancının, "cinci hoca" olarak adlandırılan şahıslar ve belirli türbe/türbe ziyaretleri etrafında nasıl kurumsal bir sosyo-ekonomik sisteme dönüştüğünü eleştirel bir perspektifle analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, "cinci hoca" fenomeninin tarihsel kökenlerini, sosyolojik profilini ve toplum nezdindeki işlevini inceleyecek; ardından bazı türbelerin halk tarafından cin/hüddam ilişkisi bağlamında nasıl algılandığını ve bu mekânların nasıl birer "transaksiyon alanına" dönüştüğünü irdeleyecektir. Makale, bu olgunun dini bir pratikten ziyade, korku, umut ve çaresizlik üzerinden işleyen bir sömürü mekanizması ve kültürel bir sapma olduğu tezini savunacaktır.

Anahtar Kelimeler: Cinci hoca, türbe, falcı, büyücü, muskacı, istismar, hurafe, sosyo-ekonomi, sağaltım (şifa), kültürel sapma.

Giriş

1. 'Cinci Hoca' Fenomeni: Profil, Yöntemler ve Sosyal İşlev

"Cinci hoca", halk arasında cinlerle iletişim kurabildiğini, onları görebildiğini veya kontrol edebildiğini (hüddam edindiğini) iddia eden; bu gücüyle hastalıklara şifa verdiğini, büyüyü bozduğunu, kısmet açtığını ve gelecekten haber verdiğini savunan kişilere verilen genel addır.

Sosyolojik Profil: Geleneksel olarak, bazı tarikat çevrelerinden, okur-yazar ancak medrese eğitimi almamış kişilerden veya tamamen şarlatanlardan oluşur. Karizmasını, gizemli bir geçmiş, keramet iddiaları ve referanslarla (falan kişiyi iyileştirdi) inşa eder.Kullanılan Yöntemler:Teşhis: Hastanın/ müşterinin durumunu, genellikle "cin çarpması", "büyü" veya "nazar" olarak tanımlar. Bazen kurşun dökme, bakla sayma gibi folklorik yöntemler kullanır.Tedavi/Ritüel: Okunmuş su, yazılı muska, tütsü, özel dualar (çoğu zaman anlamsız veya tahrif edilmiş ayetler), nazarlık ve bazen fiziksel müdahale (vurma, üfleme). Bu araçların, onun kontrolündeki hüddamlar veya okuduğu gizli isimler (İsm-i A'zam iddiası) ile etkili olduğu savunulur.Ekonomik Değiş Tokuş: Hizmet karşılığında "hediye", "bağış" veya sabit bir ücret alınır. Bu, sömürünün en açık boyutudur.Sosyal İşlevi (Görünürde): Modern tıp veya psikolojinin ulaşamadığı, toplumsal olarak "açıklanamaz" addedilen sıkıntılara (psikosomatik hastalıklar, psikiyatrik rahatsızlıklar, sosyal başarısızlıklar) kültürel olarak kabul edilebilir bir açıklama ve çözüm sunar. Geçici bir psikolojik rahatlama (plasebo etkisi) sağlayabilir.2. Türbelerin Bu Sistemdeki Rolü: Kutsal Mekânın Araçsallaştırılması

Türbeler, İslam kültüründe veli kabul edilen kişilere saygı ve onları hatırlama mekânlarıdır. Ancak, cin/hüddam inancı ile iç içe geçmiş bir algı şu şekilde işler:

Dinî (Şirk ve Bid'at): Bu pratikler, şirke (Allah'tan başkasından yardım umma), bid'ate (dinde olmayan şeyleri ibadetmiş gibi uygulama) ve hurafeye dayanır. Velî veya cin, Allah ile kul arasında bir aracı (şefî) konumuna getirilir.Tıbbî ve Psikolojik Risk: Ciddi fiziksel veya psikiyatrik hastalıklar (epilepsi, şizofreni, depresyon) "cin çarpması" diyerek tedavisi geciktirilir, hasta ölüme veya kalıcı hasara sürüklenir. "Tedavi" adı altında psikolojik ve fiziksel şiddet uygulanabilir.Ekonomik Sömürü: En savunmasız (hasta, yoksul, eğitimsiz) kesimler, umutlarını satın almak için son paralarını verir.Toplumsal Ahlak ve Rasyonalite: Bilimsel düşünce ve eleştirel akıl yerine, batıl inanç ve korku kültürü pekişir. Toplum, sorunlarını çözmek için akıl, bilim ve sahih dini öğretiler yerine, sihirbazlara başvurur hale gelir.4. Modern Devlet ve Resmi Din Söylemi ile İlişkisi

Türkiye başta olmak üzere birçok İslam ülkesinde, Diyanet İşleri gibi resmi kurumlar, bu tür uygulamaları "batıl inanç" ve "hurafe" olarak tanımlamakta ve karşı çıkmaktadır. Ancak:

Geleneksel Köklülük: Bu inançlar, resmi söylemden daha güçlü bir şekilde geleneksel kültür içinde yaşamaya devam etmektedir.Piyasa Dinamikleri: Talebin sürekli olması, "arz"ı (cinci hocaları) da beslemekte, yer altında güçlü bir ekonomik ağ oluşmaktadır.Medya ve Popüler Kültür: Televizyon programları ve sosyal medya, bu kişileri meşrulaştıran veya onlara ün kazandıran bir platform olabilmektedir.GENEL DEĞERLENDİRME

"Cinci hoca" ve türbe eksenli hüddam/cin pratikleri, İslam'ın sahih tevhid ve tevekkül anlayışına yabancı, kökleri İslam öncesi animist ve büyüsel kültürlere uzanan bir kültürel komplekstir. Bu kompleks, modernleşme sürecinde ortaya çıkan anomi, güvensizlik ve anlam krizini, arkaik bir dil ve araçlarla "idare etmeye" çalışır.

Din Eğitimi: Topluma, cin inancının sahih akide çerçevesi, sihrin haramlığı, duanın ve tevekkülün hakikati öğretilmelidir.Sağlık Hizmetlerinin Yaygınlaştırılması: Psikiyatri ve psikoloji hizmetlerine erişim kolaylaştırılmalı, toplumda ruh sağlığı okuryazarlığı artırılmalıdır.Sosyo-Ekonomik Kalkınma: Yoksulluk ve eğitimsizlik, bu batıl inançların en verimli zeminidir.Kültürel Dönüşüm: Eleştirel düşünce, bilimsel merak ve sorun çözmede rasyonel yöntemler teşvik edilmelidir.Hülasa, "cinci hoca" ve türbeler etrafındaki bu sistem, dini değil, patolojik bir sosyal olgudur. Gerçek kurtuluş ve şifa, bu karanlık dehlizlerde değil, sahih imanın aydınlığında, bilimin ışığında ve toplumsal dayanışmanın gücündedir. Velîlerin ruhaniyetinden medet ummak yerine, onların miras bıraktığı ilim, irfan ve ahlak ile hayatı inşa etmek asıl olandır.

KAYNAKLAR

Ocak, Ahmet Yaşar. (2000). Türk Folklorunda Kesik Baş: Tarih-Folklor İlişkisinden Bir Kesit. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Halk İslam'ı ve heterodoks inançlar).Mardin, Şerif. (1991). Türkiye'de Din ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları. (Din, kültür ve modernleşme bağlamı).Türkdoğan, Orhan. (2005). Türk Toplumunda Zümre ve Tarikat İlişkileri. İstanbul: Timaş Yayınları.Diyanet İşleri Başkanlığı. (2012). Hurafeler ve Batıl İnançlar. Ankara: DİB Yayınları.American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). (Kültüre bağlı sendromlar ve dissosiyatif bozukluklar).Çamuroğlu, Reha. (1998). Tarih, Heterodoksi ve Babailer. İstanbul: İletişim Yayınları.Gölpınarlı, Abdülbaki. (2013). 100 Soruda Tasavvuf. İstanbul: Derin Yayınları. (Gerçek tasavvuf ile halk inançları arasındaki fark).KÜRŞAD BERKKAN