“Harfler Sadece Ses mi? İslam Dünyasının Unutulan İlmü’l-Hurûf Meselesi”

Burada baştan bir ayrım yapalım. Harflere birtakım metafizik tesirler yüklenmesi modern bilimin doğruladığı bir fizik yasası değildir. Bir harfin belirli bir titreşimle hastalığı iyileştirdiğini, geleceği kesin biçimde haber verdiğini veya tabiat üzerinde ölçülebilir bir güç meydana getirdiğini bugün bilimsel gerçek diye söyleyemeyiz. Fakat buradan hareketle “böyle bir ilim geleneği hiç olmadı” demek de tarih bakımından doğru değildir. Tam tersine, İslam dünyasında harflerin ve sayıların görünen anlamın ötesinde bir düzen taşıdığı fikri yüzyıllar boyunca ciddi biçimde tartışılmış, eserler yazılmış ve farklı ekoller tarafından bambaşka şekillerde yorumlanmıştır.

Meselenin ilginç tarafı tam burada başlıyor. Çünkü eski insan için yazı yalnızca konuşmanın kâğıda geçirilmesi değildi. Kur’an’ın harflerle okunması, bazı sûrelerin başında anlamı kesin biçimde açıklanmamış mukattaa harflerinin bulunması, kelimelerin ebced sisteminde sayısal değerlere karşılık gelmesi ve yaratılışın ilahî emirle ilişkilendirilmesi, bazı düşünürlerin önüne büyük bir soru koydu: Acaba harfler sadece bir şeyi anlatan işaretler midir, yoksa varlığın düzenini anlamaya yarayan sembolik anahtarlar da olabilir mi?

Bu soru zamanla oldukça geniş bir sisteme dönüştü. Harfler sayılarla eşleştirildi; kimi geleneklerde dört unsurla, gezegenlerle, zamanlarla ve tabiatlarla bağlantılar kuruldu. Bir kelimenin yalnızca sözlük anlamına değil, onu meydana getiren harflerin sayısal toplamına da bakıldı. Buradan cifir, bazı ebced uygulamaları ve havas literatüründeki çok daha karmaşık hesaplar doğdu. Ancak bugün yapılan en büyük hata, bütün bu alanları tek bir torbaya koyup “geleceği söyleyen gizli matematik” diye anlatmak. Tarihî metinler incelendiğinde aynı harf anlayışının her müellifte aynı olmadığı görülüyor. Birinin kozmolojik sembol olarak ele aldığı şeyi, diğeri uygulamalı bir yöntem hâline getiriyor; bir başkası ise bu yorumların sınırlarını tartışıyor.

Daha da dikkat çekici olan, elimizde dolaşan eski eserlerin her birinin nispetinin güvenilir olmamasıdır. Gizli ilimler literatüründe çok meşhur isimlere sonradan eser isnat edildiği, bazı metinlerin otorite kazanması için kadim filozoflara veya büyük şahsiyetlere bağlandığı biliniyor. Bu ayrıntı bence çok önemli. Çünkü gizli ilimleri araştırmak, önüne gelen her eski metne inanmak değildir. Tam tersine, metnin gerçekten ne zaman yazıldığını, kime ait olduğunu, sonraki nüshalarda nelerin eklendiğini ve hangi fikrin hangi dönemde ortaya çıktığını ayırabilmek gerekir. Eski olması bir bilginin otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez; fakat yanlış nispet edilmiş bir metin bile bize o dönemin insanlarının neye inandığını gösterebilir.

Peki harf ilmini bugün neden yeniden konuşmalıyız? Çünkü modern insan sembolle gerçek arasındaki ilişkiyi tamamen kaybetmiş durumda. Bugün bir QR koduna baktığınızda gözünüz anlamsız siyah-beyaz şekiller görüyor, fakat telefon aynı şeklin içinden bilgi çıkarıyor. Bilgisayar ekranında gördüğümüz görüntünün arkasında da sayısal kodlar bulunuyor. Elbette buradan “demek ki eski harf ilmi bilimsel olarak kanıtlandı” sonucu çıkmaz; böyle bir benzetme yanlış olur. Fakat bize şu düşünme imkânını verir: İnsanlık çok eski dönemlerden beri görünen işaretin arkasında başka bir düzen bulunabileceği fikrine yabancı değildi.

Asıl tartışmalı alan ise harf ile tesir arasındaki ilişkidir. Havas geleneğinde belirli ayetlerin, isimlerin, harflerin veya sayı tertiplerinin birtakım özelliklere sahip olduğu kabul edilmiştir. Bu kabulün dinî, tasavvufî, felsefî ve halk inançlarına ait katmanları zaman içinde birbirine karışmıştır. Dolayısıyla bugün “Havas ilmi budur” diye tek cümle kurmak çoğu zaman yanıltıcıdır. Bir tarafta dua, zikir ve ilahî isimlerin faziletleriyle ilgili dinî anlayış bulunurken, diğer tarafta harf-sayı hesapları, tılsım tertipleri, astrolojik zamanlamalar ve farklı kültürlerden taşınmış unsurlar vardır. Bunların tarih boyunca aynı kaynaktan çıkmış tek parça bir sistemmiş gibi sunulması meseleyi basitleştiriyor.

Burada daha hassas bir soru ortaya çıkıyor: Bir kelimenin insan üzerinde gerçekten etkisi olabilir mi? Psikoloji bize sözlerin insanın duygu durumunu, beklentisini ve davranışını değiştirebildiğini zaten gösteriyor. Sesin fiziksel bir dalga olduğu da tartışmasız. Fakat bunlar, belirli bir harfin metafizik olarak belirli bir olayı meydana getirdiğini ispatlamaz. İki ayrı düzeyi birbirine karıştırdığımız anda araştırma bitiyor, inanç ile deneysel bilgiyi aynı şeymiş gibi göstermeye başlıyoruz. Benim üzerinde durduğum nokta ise tam tersine bu ayrımı koruyarak eski iddiayı anlamaya çalışmak.

Belki de ilmü’l-hurûfun en değerli tarafı, bize hazır cevap vermesinden ziyade çok eski bir zihnin nasıl düşündüğünü göstermesidir. O zihin için sayı matematikten, harf dilden, gökyüzü takvimden ibaret değildi. Hepsi aynı kâinat tasavvurunun parçalarıydı. İnsan, kelime ile âlem arasında bir bağ arıyordu. Bugün bu bağın metafizik iddialarını kabul ederiz veya etmeyiz; fakat böyle büyük bir düşünce geleneğini yalnızca “hurafe” kelimesiyle kapatmak da onu anlamamak olur.

Üstelik burada henüz çözülmemiş tarihî bir mesele de var. Harf ilmi İslam coğrafyasında gelişirken ne kadarı içeriden doğdu, ne kadarı daha eski sayı sembolizmlerinden, Hermetik düşünceden, Yunan tabiat anlayışından veya Yakındoğu’nun kadim geleneklerinden taşındı? Araştırıldıkça sınırlar bulanıklaşıyor. Bazı fikirlerin çok eski medeniyetlerde benzerleri görülürken, İslam dünyasında bunların Kur’an dili, Arap alfabesi ve tevhid merkezli kozmoloji içinde yeniden yorumlandığı anlaşılıyor. İşte bence asıl ilginç araştırma sahası burasıdır.

Bugün Havas denildiğinde insanların aklına çoğu zaman birkaç vefk, birkaç sayı veya internette dolaşan hazır reçeteler geliyor. Oysa arka tarafta dil felsefesinden kozmolojiye, sayı sistemlerinden zaman anlayışına kadar uzanan çok daha geniş bir dünya var. Bu dünyayı anlamadan yalnızca uygulamayı kopyalamak, yüzlerce sayfalık bir kitabın kapağına bakıp içeriğini bildiğini zannetmeye benziyor.

Ben bundan sonra şu sorunun peşinden gitmenin daha değerli olduğunu düşünüyorum: Kadim insanlar harflerde ne gördüler de biz bugün yalnızca ses görüyoruz? Belki onların bütün cevapları doğru değildi. Belki bazıları sembolik düşünceyi fiziksel gerçeklikle karıştırdı. Fakat asırlar boyunca matematikçilerin, mutasavvıfların, filozofların ve gizli ilimlerle uğraşan insanların aynı meseleye tekrar tekrar dönmesi tesadüfen geçiştirilecek kadar küçük bir konu da değil.

Harf, gerçekten sadece harf mi? Yoksa insanlık bir zamanlar dili, sayıyı ve kâinatı bizim bugün unuttuğumuz başka bir ilişki içinde mi okuyordu? Bu sorunun cevabını bulmak için önce efsaneyi bilgiden, tarihî iddiayı bilimsel kanıttan ve gerçek metni sonradan eklenen rivayetten ayırmamız gerekiyor. Gizli ilimlerin kapısı bana göre tam da burada açılıyor: Her söylenene inanarak değil, unutulmuş olanı yeniden okuyarak.

— Kürşad Berkkan