İlim-Hane

Özet: "Celâl'i dualar" ifadesi, resmî İslam teolojisi ve fıkıh literatüründe kayıtlı bir dua türü olmamasına rağmen, halk dindarlığı ve özellikle tasavvufî-bâtınî gelenekte sıkça atıf yapılan bir kavramdır. Bu makale, söz konusu kavramın semantik arka planını, hangi bağlamlarda ve anlam katmanlarında kullanıldığını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, kavramın odak noktasının Allah'ın "Celâl" isminden neşet eden bir dua anlayışına işaret ettiğini ortaya koyarak, bunun Kur'ân ve sahih sünnetteki dua anlayışıyla ilişkisini ve potansiyel problematik ayrışma noktalarını tartışacaktır.

Anahtar Kelimeler: Celâl, dua, halk dindarlığı, tasavvuf, havâs, istiâne, korunma.

Giriş

İslam dua geleneği, Kur'ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sünneti ile şekillenen ana eksen ve bu eksen etrafında teşekkül etmiş zengin kültürel, tasavvufî ve folklorik bir birikimden oluşur. "Celâl'i dualar" kavramı, işte bu ikinci katmanda, özellikle pratik ihtiyaçlara (himâye, zarardan korunma, zorlukların def'i) yönelik arayışların sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Kavramın merkezinde, Allah'ın (c.c.) "el-Celâl" ismi ve bu ismin taşıdığı "azamet, yücelik, heybet, izzet ve kahredici kudret" anlamları bulunur.

1. Kavramın Semantik ve Bağlamsal Çerçevesi

"Celâl'i", "Celâl'e ait" veya "Celâl sıfatıyla ilişkili" manasına gelir. Dolayısıyla "Celâl'i dualar", Allah'ın Celâl sıfatına vurgu yapan, O'nun azamet ve izzetine sığınarak, bu azametin tecellisini talep eden veya bu sıfatın tecellisine mazhar olduğuna inanılan vasıtalarla yapılan niyazlar olarak anlaşılır. Kullanım sahaları şu şekilde özetlenebilir:

Tasavvufî ve Menkıbevî Bağlam: Bazı veli/evliya kıssalarında, onların düşman veya zâlim karşısında, Allah'ın Celâl tecellisiyle yardım talep ettikleri anlatılır. Burada dua, bir münâcât ve istiâne (yardım dileme) aracıdır.
Halk İnanışları ve "Havâs" Geleneği: Gizli ilimler (ulûm-ı hafiyye) veya "havâs" kitaplarında, belirli sayıda, özel virdlerle okunan; musibet, nazar, büyü veya düşman şerrinden korunmayı amaçlayan formüllere bu isim verilebilmektedir. Buradaki vurgu, duanın "etkili" ve "tesirli" oluşundadır.
Psikolojik ve Ruhsal Bir Halin İfadesi: Kişinin çaresizlik ve acz içinde, derin bir huşû ve heybetle, Allah'ın sonsuz kudretine yönelerek ettiği içten yalvarışları nitelemek için mecâzî olarak kullanılır.

2. İslam'ın Ana Kaynaklarındaki Dua Anlayışı ve "Celâl"e İltiças

Kur'ân-ı Kerîm'de ve sahih hadislerde "Celâl'i dualar" şeklinde bir tasnif yoktur. Ancak, Allah'ın isim ve sıfatlarına sığınarak yapılan duaların önemi büyüktür. Bu, "Celâl" ismi için de geçerlidir. Örneğin:

İstiâze (Sığınma) Ayetleri: "De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melik'ine, insanların İlâh'ına... şerrinden sığınırım." (Nas Suresi) burada "Melik" ismi, Celâl sıfatının bir tezahürüdür.
Esmaü'l-Hüsnâ ile Dua: Hz. Peygamber (s.a.v.), "Allah'ım! Gazabından rızana, azabından affına, senden yine sana sığınırım." (Müslim) duasında Celâl (gazap) ve Cemâl (rıza) tecellilerine birlikte atıfta bulunur.
Korunma Duaları: "Allah'ın noksan sıfatlardan münezzeh kudreti ve kâmil kelimesi sebebiyle Allah'a sığınırım." (Buhârî) gibi dualar, O'nun mutlak azamet ve kudretine ilticayı ifade eder.

Buradaki temel fark, vurgunun önceden belirlenmiş gizli bir formülde değil, ihlas, acz, tevazu ve tam bir teslimiyet (tevekkül) halinde olmasıdır.

3. Kritik Bir Değerlendirme ve Olası Sakıncalar

"Celâl'i dualar" kavramı çerçevesinde ortaya çıkabilecek birtakım riskler şunlardır:

Bid'at ve Şirk Riskleri: Dinin aslında olmayan, büyücülük (sihir) ve muskacılıkla iç içe geçmiş, şartlı ve garip uygulamaların "dinî dua" kisvesine bürünmesi.
Mekanik ve Simyacı Bir Dua Anlayışı: Duayı, belirli kelimeleri belli sayıda okumaktan ibaret, sihirli bir formül gibi görmek. Oysa İslam'da duanın ruhu, kalbin uyanıklığı ve Allah ile kurulan samimi bağdır.
Gizlilik ve "Özel Bilgi" Vurgusunun Yanıltıcılığı: Bu tür duaların sadece "seçilmiş" kişilerce bilindiği iddiası, dinin herkese açık, anlaşılır ve şeffaf olan mesajına aykırıdır.

"Celâl'i dualar" kavramı, halkın dinî hayatında pratik endişelere çözüm arayışının ve Allah'ın Celâl sıfatına duyulan ihtiyacın bir tezahürüdür. Kavram, Kur'ân ve sünnetteki "Allah'ın isimleriyle dua etme" ve "O'nun azametine sığınma" prensibiyle örtüşen bir arka plana sahip olsa da, zaman içinde bâtıl inançlar, hurafeler ve ticarî çıkarlarla kirletilmeye açık bir alan haline gelmiştir.

Müslüman birey için en sahih, en güvenilir ve en makbul "Celâl'i dua", Allah'ın (c.c.) "el-Celâl" ismini kalbinde hissederek, O'nun azameti karşısında aczini idrak ederek, samimi bir kalple ve meşru kelimelerle (Kur'ân'dan ve nebevî sünnetten dualarla) yaptığı niyazdır. Korunma ve yardım talebinin nihai adresi, gizemli formüller değil, Rabb-ül Âlemîn'in kendisidir. Dolayısıyla, bu türden bir arayış içinde olanların, kendilerini şüpheli ve kaynağı belirsiz metinler yerine, İslam'ın ana ve temiz kaynaklarına yönlendirmeleri elzemdir.

Kaynakça (Örnek)

El-Gazâlî, Ebû Hâmid. el-Maksadü'l-Esmâ. (Allah'ın isimlerinin anlamları üzerine bir eser).
İbn Kayyim el-Cevziyye. el-Vâbilü's-Sayyib. (Dua ve zikir üzerine önemli bir çalışma).
Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur'an Dili. (İlgili ayetlerin tefsiri için).
Kütüb-i Sitte (Özellikle dua içeren hadislerin yer aldığı bölümler).
Çağrıcı, Mustafa. "Celâl". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 7.

Süper Admin

CELALİ DUALAR NEDİR, NE İÇİN OKUNUR?